Autor: Damian Szymon Nitecki
Herkules zabijający Kakusa. Rycina Hansa Sebalda Behama z 1545 r.
Herkules wracając z bydłem Geriona do Grecji, zatrzymał je na popas na bujnej murawie, a sam znużony trudami wędrówki mocno zasnął. Kiedy zbudził się o pierwszym brzasku, nie doliczył się wszystkich sztuk stada; zaginęły właśnie te najpiękniejsze. Dostrzegł wprawdzie ślady kopyt w pobliżu jaskini na zboczu Palatynu, ale prowadziły one wyraźnie na zewnątrz, od wejścia ku dolinie. Szukał więc dalej, póki w pewnej chwili nie posłyszał ryku dochodzącego jakby spod ziemi, bo z jaskini. Zawrócił tam natychmiast, lecz u wejścia stał olbrzym Kakus, syn Wulkana, ziejący ogniem groźny rozbójnik, zagradzając drogę i broniąc wstępu: wołał, że to jego domostwo i bydło. Lecz Herkules nie ustępował. Podejrzewał, że Kakus wciągnął krowy do środka, wlokąc je za ogony, tak że ślady zwierząt prowadziły w odwrotną stronę. Doszło wreszcie do bójki między Herkulesem i Kakusem. Zbój padł martwy, ugodzony maczugą oliwną Herkulesa. Odgłosy kłótni i walki ściągnęły okolicznych pasterzy. Powitali oni radośnie herosa, który uwolnił ich od niebezpiecznego sąsiada. Zjawił się też Ewander, król osady Pallantium, Usłyszawszy imię gościa zakrzyknął, że jego matka, Karmentia, już przed wielu, wielu laty zapowiadała mu przybycie półboga. Zbudowano ołtarz, przy którym sam Herkules złożył swemu ojcu Jupiterowi pierwszą ofiarę, wybierając jedną ze sztuk stada Geriona. Na przyszłość zaś powierzył sprawowanie funkcji kapłańskich przedstawicielom dwóch miejscowych rodzin: Potitiów i Pinariów; mieli oni składać ofiary jemu, Herkulesowi. Tak więc właśnie w Rzymie został Herkules po raz pierwszy uznany za boga i odebrał cześć bogom należną, jeszcze będąc półbogiem.
Ołtarz otrzymał miano „Ara Maxima”. Stał przy Forum Boarium, czyli Wolim Targu. Do roku 312 p.n.e. jego kapłanami byli istotnie członkowie obu wybranych przez Herkulesa rodów. Potem ofiary składał corocznie jeden z pretorów, opiekowali się zaś ołtarzem wyznaczeni niewolnicy państwowi. Tak było jeszcze za czasów cesarza Konstantyna Wielkiego, a więc w początkach IV w. n.e. Samo miejsce cieszyło się ogromnym poważaniem, tu bowiem składano przysięgi i zawierano umowy, zwłaszcza majątkowe, jeśli chciano nadać im charakter szczególnie wiążący. Jak wskazują różne świadectwa, często też ślubowano, że jeśli jakieś przedsięwzięcie handlowe powiedzie się, ołtarz otrzyma 1/10 zysku. W praktyce wyglądało to tak, że składano na ołtarzu w ofierze zwierzę lub zwierzęta, urządzając z nich ucztę, w której mógł wziąć udział każdy, a części niejadalne palono. Natomiast – zgodnie z greckim obyczajem – nie wolno było czegokolwiek z ofiary zabierać do domu. Zresztą i sam ceremoniał obrządku był grecki: kapłan miał głowę odkrytą, uczestnicy zaś nakładali wieńce laurowe. Wino przy ofierze wylewano z drewnianego smołowanego kielicha; utrzymywano że jest to naczynie, którym niegdyś posłużył się sam Herkules. W modlitwie przywołującej (inwokacji) powtarzało się tylko jego imię.
Bibliografia
Źródła
Dionysius, Roman Antiquities (English), Lacus Curtius, ed. E. Cary, Harvard 1937.
Livius Titus, Ab Urbe condita libri CXLII (Latin), liber I – X, Perseus Digital Library, ed. W. Weissenborn, H. J. Müller, Leipzig 1898.
Literatura
Grant M., Mity rzymskie, przeł. Z. Kubiak, Warszawa 1978.
Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław – Warszawa – Kraków 1990.
Hunger H., Lexikon der griechischen und römischen Mythologie, Wien 1959.
Krawczuk A., Mitologia starożytnej Italii, Warszawa 1984.
Latte K., Römische Religionsgeschichte, München 1960.
Preller L., Jordan H., Römische Mythologie, Berlin 1881.
Radke G., Die Götter Altitaliens, Münster 1965.
Roscher W. H., Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie, Leipzig 1884.
Schmidt J., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice 1996.
Wissowa G., Religion und Kultus der Römer, München 1902.
Zieliński T., Religia rzeczpospolitej rzymskiej, t. I – II, Warszawa – Kraków 1934.
