Autor: Damian Szymon Nitecki
Inskrypcja Gajusza Weliusza Rufusa z Heliopolis w Syrii
Przebieg kariery wyższego rzymskiego oficera z okresu flawijskiego, o imieniu Caius Velius Rufus był przedmiotem wielu rozproszonych zagranicznych studiów. Postać jest nadal słabo znana w polskiej historiografii. L. Mrozewicz jako jedyny polski uczony napisał i umieścił krótki biogram dowódcy w monografii pt. „Legioniści mezyjscy w I wieku po Chrystusie. Prosopographia Moesiaca” opublikowanej w 1995 r. Niniejszy artykuł został poświęcony omówieniu poszczególnych etapów kariery Gajusza Weliusza Rufusa, przyznanych mu odznaczeń, pochodzeniu i próbie udzielenia odpowiedzi na pytanie czy jako prefekt vexillationes dziewięciu legionów dowodził vexillatio legionu XV Apollinaris?
Informacje o nim mamy z inskrypcji wystawionej w Heliopolis (dzis. Baalbek) w Syrii, z „Rozmyślań” Marka Aureliusza i pośrednio z „Wojny żydowskiej” (Bell. Iud., VII, 219-243) Józefa Flawiusza. Nawiązuje do niego również poeta Marcjalis w swoich „Epigramatach”. Inskrypcja z Heliopolis jest czymś w rodzaju starożytnego CV przedstawiającego cursus honorum Gajusza Weliusza Rufusa. Została podzielona na pięć części. Wśród nich można wymienić:
– część poświęconą jego karierze wojskowej,
– część falerystyczno – wojskową dotyczącą uzyskanych przez niego odznaczeń wojennych i wymieniającą wojny, w których partycypował,
– część przedstawiającą dalsze cursus honorum dotyczące jego kariery administracyjnej,
– część przedstawiającą jego działalność dyplomatyczną,
– część poświęconą wystawcy inskrypcji.
Inskrypcja Gajusza Weliusza Rufusa została odkryta w Wielkim Sądzie przed świątynią Jupitera Optimusa Maximusa Heliopolitanusa w Heliopolis/Baalbek we wschodnim Libanie. Dzięki niej możemy zrekonstruować jego niezwykłą karierę. Warto podkreślić, że D. Kennedy i K. Strobel nie dali wiary zapisowi inskrypcji. Według nich C. Velius Rufus odbył trybunat kohorty XIII miejskiej przed otrzymaniem nominacji na prefekta vexillationes dziewięciu legionów. F. Berard zaprzeczył przedstawionej rekonstrukcji. Stwierdził, że pierwsza sekwencja inskrypcji oddaje porządek chronologiczny kariery Veliusa Rufusa i trybunem cohortis XIII urbanae został mianowany już po służbie na froncie naddunajskim w 90 r. Następnie udał się do Afryki, gdzie otrzymał funkcję dux exercitus Africae et Mauretaniae. Francuski badacz słusznie przypisuje otrzymanie przez niego drugich dona militaria udziałowi w wojnie dackiej r. 88/89 . L. Mrozewicz prezentuje podobną opinię.
Jednak w moim odczuciu inskrypcja w pierwszej części zachowuje porządek chronologiczny poszczególnych etapów służby wojskowej Weliusza Rufusa. Jego dalsze cursus honorum dotyczy jego kariery administracyjnej i jest kontynuowane po części falerystyczno – wojskowej.
Ojciec Gajusza Weliusza Rufusa nazywał się Salvius. Miał imię oskańskie, co sugeruje że jego rodzina pochodziła ze środkowej Italii. Inskrypcja nie przedstawia całej kariery Gajusza Weliusza Rufusa. Nie wspomina o jego skromnych początkach w armii rzymskiej. Karierę wojskową rozpoczął jako prosty, szeregowy żołnierz (gregarius miles), gdyż nie mógł zaczynać jako primus pilus. Szarżę pierwszego centuriona w pierwszej kohorcie otrzymywał prosty żołnierz będący zwykłym obywatelem rzymskim po latach wzorowej służby. Nie inaczej było w przypadku Gajusza Weliusza Rufusa. Następnie otrzymał rangę primus pilus w legionie XII Fulminata i uczestniczył w wojnie żydowskiej w 70 r. W jej trakcie partycypował w zwycięskiej operacji jerozolimskiej pozostając wówczas pod rozkazami wybitnego wodza Tytusa (Titus Flavius Vespasianus, syn Wespazjana). Wraz z nim zdobywał Jerozolimę.
Potem odbył misję dyplomatyczną w królestwie Partów polegającą na wydaniu mu synów obalonego przez Rzymian króla Kommagene Antiocha, tj. Epifanesa i Kallinika przez króla Partów, Wologezesa I w 72 r. n.e. Wydarzenia te opisuje w swojej „Wojnie żydowskiej” (Bell. Iud., VII, 219-243) historyk i kapłan żydowski Józef Flawiusz. W poprzednim roku Commagene będące królestwem wasalnym położonym nad górnym Eufratem zostało przyłączone do Cesarstwa Rzymskiego. Ostatni król Commagene, Antioch IV Epiphanes, miał dwóch synów, Epiphanesa i Callinicusa, którzy uciekli do Królestwa Partów. Caius Velius Rufus przeprowadził negocjacje z królem Partów, Wologezesem I i uzyskał ekstradycję obu książąt. Zdarzenie to odnotowuje także żydowski historyk Flawiusz Józef Flawiusz.
Później C. Velius Rufus został podniesiony do stanu ekwickiego. W ten sposób dostał się do drugiego stanu społecznego w ówczesnym starożytnym Rzymie. Zatem zaliczał się do wyższych warstw społeczeństwa rzymskiego. Otrzymał wkrótce potem nominację na prefekta vexillationes dziewięciu legionów. Wprawdzie inskrypcja wymienia z nazwy tylko osiem vexillationes legionis: I Adiutricis, II Adiutricis, II Augustae, VIII Augustae, IX Hispanae, XIV Geminae, XX Victricis, XXI Rapacis) dowodzonych przez C. Veliusa Rufusa, ale tekst wyraźnie mówi o dziewięciu. Większość badaczy zakładała, że brakującą vexillatio była cohors XIII urbana lub mamy do czynienia z błędem kamieniarza. Pierwsza hipoteza jest wykluczona ze względu na fakt, że inskrypcja wyraźnie wskazuje na odrębność stopni prefekta i trybuna. Ponadto dowodzili zupełnie innymi oddziałami, trybun – kohortą miejską a prefekt – vexillationes legionum. Natomiast staranność napisu oraz równo wybite i harmonijnie rozłożone litery pozwalają także wykluczyć hipotezę opartą na błędzie kamieniarza. Czy mógł on dopuścić się aż takiego niedopatrzenia, aby z pośpiechu pominąć nazwę dziewiątej vexillatio? L. Mrozewicz ostatnio stwierdził, że obie te hipotezy są błędne i przedstawił bardziej sensowną hipotezę wyjaśniającą identyfikację zagadkowej vexillatio. Doszedł do wniosku, że działanie kamieniarskie było celowe. Brakującą dziewiątą vexillatio należy kojarzyć z legionem XV Apollinaris, którego aquiliferem był weteran M. Alfius Olympiacus. Nazwę vexillatio pominięto w początkowej partii tekstu świadomie nie chcąc jej powtarzać dwukrotnie. Natomiast M. Alfius Olympiacus, dawny żołnierz służący pod rozkazami Veliusa Rufusa wziął udział w czwartej wojnie dackiej Domicjana. Nie dziwi zatem fakt, że uczcił swojego dawnego dowódcę wystawiając mu inskrypcję.
Tak więc Gajusz Weliusz Rufus w stopniu prefekta dowodząc vexillationes dziewięciu legionów: I Adiutrix, II Adiutrix, II Augusta, VIII Augusta, IX Hispana, XIV Gemina, XX Valeria Victrix, XXI Rapax i XV Apollinaris prowadził zwycięską wojnę przeciwko Markomanom, Kwadom i Sarmatom oraz zwycięską wojnę z Dakami w 89 r. n.e. Warto podkreślić, że nie jest znany dowódca armii Markomanów, Kwadów i Sarmatów w tej wojnie. Termin „Sarmaci” w tej inskrypcji należy rozumieć szerzej. Odnosi się on do Sarmatów europejskich, tj. Jazygów i Roksolanów. Coś się zaś tyczy liczebności armii Markomanów, Kwadów i Sarmatów to oszacowuje ją łącznie na ok. 67 tys. wojowników, w tym ok. 30 tys. wojowników Markomanów, ok. 20 tys. wojowników Kwadów, ok. 8 tys. wojowników Jazygów i ok. ok. 9 tys. wojowników Roksolanów, Z całą pewnością armia Markomanów nie posiadała takiej liczebności jak w czasach króla Maroboduusa (Marboda). Nie mogła zatem osiągać liczebności 74 tys. wojowników, w tym 70 tys. piechoty i 4 tys. jazdy. Armia Jazygów i Roksolanów składała się wyłącznie z jazdy. Była podzielona na katafraktów, ciężko opancerzonych contarii, lekko opancerzonych contarii i lekkozbrojnych konnych łuczników. Natomiast armie Markomanów i Kwadów składały się z piechoty i jazdy.
Nie można tej drugiej z wymienionych wojen Gajusza Weliusza Rufusa jako dowódcy wiązać z inną wojną niż czwarta wojna dacka Domicjana, gdyż wcześniejszy konflikt zbrojny, tj. trzecią wojnę dacką Domicjana prowadził wybitny rzymski dowódca Lucius Tettius Julianus w latach 87 –88 n.e. Dlatego też czwarta wojna dacka Domicjana prowadzona przez Gajusza Weliusza Rufusa rozegrała się rok później. Ofensywa przeciwko Dakom mogła nastąpić tylko z płn.-zach. terenów Mezji Górnej, z okolic Viminacium. Co ciekawe fraza „per regnum Decebali” wskazuje, że armią dacką podczas owej wojny dowodził król Dacji, Decebal. Najwyraźniej cesarz Trajana nie był jedynym rzymskim wodzem, który pokonał Decebala. Był nim również Gajusz Weliusz Rufus. Armia dacka przekraczała zapewne 100 tys. wojowników i była złożona niemal wyłącznie z ciężkiej i lekkiej piechoty uzbrojonej w falxy. Warto też obliczyć iloma żołnierzami komenderował Gajusz Weliusz Rufus w ramach dowództwa nad korpusem vexillationes dziewięciu legionów. Przy pierwszym szacunku każde vexillatio w pełnym etacie składało się z reguły z 2 – 3 kohort w skład, których wchodziło 960 – 1440 pieszych ciężkozbrojnych legionistów rzymskich tzw. scutati i 120 ciężkozbrojnych jeźdźców legionu rzymskiego. Tak, wiec każde takie vexillatio liczyło po 1080 – 1560 żołnierzy rzymskich. Łącznie liczebność wspomnianego korpusu wojska rzymskiego pozostającego pod rozkazami Gajusza Weliusza Rufusa wynosiła 9720 – 14040 żołnierzy rzymskich w pełnym etacie, w tym 8640 – 12960 żołnierzy ciężkiej piechoty legionowej i 1080 żołnierzy jazdy legionów rzymskich. Przy drugim szacunku każde vexillatio w pełnym etacie składało się z reguły z 2 – 3 kohort, w skład których wchodziła I kohorta (cohors miliaria) licząca w pełnym etacie 800 żołnierzy i jedna lub dwie kohorty liczące w pełnym etacie po 480 piechurów (cohortes quingenariae). W sumie każde takie vexillatio liczyło po 1280 – 1760 pieszych ciężkozbrojnych legionistów rzymskich tzw. scutati i 120 ciężkozbrojnych jeźdźców legionu rzymskiego. Tak więc każde takie vexillatio liczyło po 1400 – 1880 żołnierzy. Łącznie liczebność korpusu vexillationes dziewięciu legionów wynosiła 12600 – 16920 żołnierzy rzymskich w pełnym etacie, w tym 11520 – 15840 żołnierzy ciężkiej piechoty legionowej i 1080 żołnierzy ciężkiej jazdy legionów rzymskich.
Potem został trybunem cohortis XIII urbanae w 90 r. n.e. Odział, którym dowodził stacjonował w Kartaginie. Z całą pewnością był on elitarny. Co godne podkreślenia do kohort miejskich werbowano z reguły Pretorianów. Jako trybun kohorty XIII miejskiej Gajusz Weliusz Rufus nie prowadził w tym czasie jakiś wojen.
Następnie powierzono mu funkcję dux, co znaczy „wódz” i dowództwo nad wojskiem rzymskim z Afryki (Prokonsularnej) i Mauretanii. Jako wódz armii rzymskiej z Afryki Prokonsularnej i Mauretanii stłumił powstanie w Mauretanii w 91 r. n.e. W inskrypcji w odniesieniu do tej operacji wojskowej użyto słowa „comprimendas”, co znaczy dosłownie „zmiażdżone”. Mamy zatem dowód, że Gajusza Weliusz Rufus krwawo stłumił bunt Maurów. Dzięki temu wiadomo, że wygrał swoją trzecią wojnę. Warto również zauważyć, że słowo dux w tym przypadku nie oznacza rangi, lecz funkcję. Poza tym Gajusz Weliusz Rufus jako ekwita nie mógł być propretorem, gdyż szarża ta była zarezerwowana wyłącznie dla członków stanu senatorskiego. Stąd przekazanie mu przez Domicjana wyłącznie pełni władzy wojskowej w Afryce Prokonsularnej i Mauretanii. Co ciekawe jednak Domicjan z nieznanych nam powodów nie przyznał Gajuszowi Weliuszowi Rufusowi czwartych dona militaria za wygraną wojnę w Mauretani. Być może z uwagi na jego ogromny autorytet wojskowy obawiał się buntu z jego strony.
Potem robił karierę administracyjną. Był kolejno prokuratorem prowincji Pannonii i Dalmacji w latach 92 – 93 n.e., a następnie Recji w latach 94 – 95 n.e. Pełnił zatem funkcje administracyjne charakterystyczne dla kariery ekwity. Warto zwrócić uwagę, że jako procurator Raetiae posiadał władzę sądowniczą z tzw. prawem miecza (ius gladii), które umożliwiało mu skazanie na karę śmierci dowolnej osoby na terenie Recji. Służbę wojskową zakończył w 96 r. n.e.
Wybitny epigrafik Prof. M. Clauss datuje wystawienie inskrypcji Gajusza Weliusza Rufusa między 96 a 117 r. n.e. Górnej datacji wystawienia tej inskrypcji przeczy jednak fakt, że z czasów cezara Trajana nie mamy ani jednego śladectwa epigraficznego wymieniającego C. Veliusa Rufusa jako jednego z wyższych oficerów wspomnianego władcy, co oznacza iż był on już dawno na emeryturze wojskowej. Nie było zatem potrzeby, żeby cezar Trajan powierzył mu dowództwo nad korpusem wojska rzymskiego podczas obu wojen dackich w latach 101 – 106 n.e., wojny partyjskiej w latach 114 – 115 n.e. czy powstania partyjskiego z lat 116 – 117 n.e. Inskrypcję wystawił mu w 96 r. n.e. oficer, weteran i jego towarzysz broni z czasów wojny żydowskiej, a mianowicie aquilifer legionu XV Apollinaris, o imieniu Marcus Alfius Olympiacus. Tezę wystawienia mu inskrypcji w 96 r. n.e. uzasadnia fakt pominięcia w niej imienia zamordowanego cezara Domicjana, co wiązało się z damnatio memoriae, czyli oficjalnym potępieniem pamięci wspomnianego cesarza przez Senat.
Gajusz Weliusz Rufus w swojej karierze wygrał trzy wojny. Bez wątpienia był wybitnym wodzem i dyplomatą rzymskim czasów flawijskich. Obok Luciusa Tettiusa Julianusa, Gnejusza Juliusza Agrykoli, Tytusa, Wespazjana, Caiusa Liciniusa Mucianusa, Antoniusza Primusa i Quintusa Petilliusa Cerialisa Caesiusa Rufusa to najzdolniejszy rzymski dowódca okresu flawijskiego. Jednakże fakt, że wygrał aż trzy wojny i żaden dowódca z okresu flawijskiego nie wyrównał i nie prześcignął jego osiągnięcia czyni go najlepszym rzymskim dowódcą w tamtym czasie. Był trzykrotnie odznaczany. Uzyskał bowiem trzykrotnie dona militaria. Pierwsze dona militaria otrzymał od cesarza Wespazjana i Tytusa za wojnę żydowską w 70 r. Wykazał się wówczas męstwem podczas operacji zdobycia Jerozolimy jako pierwszy żołnierz pokonując umocnienia i wdzierając się do obleganego miasta. Drugie dona militaria uzyskał od cesarza Domicjana za wojnę przeciwko Markomanom, Kwadom i Sarmatom w 89 r. n.e. Trzecie dona militaria otrzymał od cesarza Domicjana za wojnę z Dakami w 89 r. n.e. Wśród potomków Gajusza Weliusza Rufusa był niejaki Decimus Velius Rufus Julianus. Był on konsulem w 178 r. n.e. Został on stracony z rozkazu cezara Kommodusa w 183 r. n.e.
Cursus honorum:
Gregarius miles – przed 67 r. n.e.
Centurio legionis XV Apollinaris w latach 67 – 69 n.e. (?)
Primus pilus legionis XII Fulminatae w wojnie żydowskiej w 70 r. n.e.
Misja dyplomatyczna w Królestwie Partów w 72 r. n.e.
Praefectus vexillationes dziewięciu legionów podczas wojny z Markomanami, Kwadami i Sarmatami oraz wojny z Dacją w 89 r. n.e.
Tribunus cohortis XIII urbanae w 90 r. n.e.
Dux exercitus Africae et Mauretaniae w 91 r. n.e.
Procuator provinciae Pannoniae et Dalmatiae w 92 – 93 r. n.e.
Procurator provinciae Raetiae w 94 – 95 r. n.e.
Zakończenie służby wojskowej w 96 r. n.e.
Odznaczenia wojenne:
Dona militaria I: za wojnę żydowską w 70 n.e. od cesarza Wespazjana i Tytusa
Dona militaria II: za wojnę przeciwko Markomanom, Kwadom i Sarmatom w 89 r. n.e. od cesarza Domicjana
Dona militaria III: za czwartą wojnę dacką w 89 r. n.e. od cesarza Domicjana
Bibliografia
Źródła
L’Année Epigraphique, ed. R. Cagnat, A. Merlin, J. Gage, M. Leglay, H.-G. Pflaum, Paris 1888-
Aureliusz Marek, Rozmyślania, przeł. M. Reiter, Kęty 2003.
Cassius Dio Cocceianus, Historiae Romanae (Greek), ed. E. Cary, H. B. Foster, London – New York 1914.
Flavius Josephus, De bello Judaico libri VII (Greek), ed. B. Niese, Berlin 1895.
Inscriptiones extra fines Pannoniae Daciaeque repertae ad res earundem provinciarum pertinentes, ed. A. Dobo, Budapest 1975.
Epigraphik Datenbank Clauss Slaby, ed. M. Clauss.
Heidelberg Datenbank, ed. Ch. Witschel, G. Alföldy, Heidelberg 2007-
Inscriptions de la Daciae romaine. Inscriptions externes concernant l’histoire de la Daciae, t. I-II, ed. C. C. Petolescu, Bucarest 1996-2006.
Inscriptions Grecques et Latines de la Syrie, vol. VI: Baalbek et Beqa, ed. J. P. Rey-Coquais, Paris 1967.
Insrciptiones Latinae Selectae, vol. I-III, ed. H. Dessau, Berolini 1892-1916, (rep. 1962).
Marcjalis, Epigramy, tłum. S. Kołodziejczyk, Warszawa 1998.
Die Steindenkmäler der legio XV Apollinaris, ed. M. Mosser, Wien 2003.
Tacitus Cornelius, Historiae (Latin), Perseus Digital Library, ed. Ch. D. Fisher, Oxford 1911.
Velleius Paterculus Marcus, Historia Romana (Latin), Loeb Classical Library, trans. F. W. Shipley, Cambridge 1924.
Literatura
Alfoldy G., Die Truppenverteilung der Donaaulegionen am Ende des I. Jahrhunderts, „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae”, 11, 1959, s. 113-141.
Alföldy G., Romische Heeresgesgeschichte. Beitrage 1962-1985, Mavors III, ed. by M. P. Speidel, Amsterdam 1987.
Berard F., Aux orgines de la cohorte urbaine de Carthage, „Antiquites Africaines”, 27, 1991, s. 39-51.
Berard F., Le role de militaire des cohortes urbaines, „Melanges de l’Ecole francaise de Rome. Antiquite”, 1, 1988, s. 159-182.
Dobson B., Die Primipilares, Bonn 1978.
Domaszewski A., Die inschrift des Velius Rufus, „Philologus”, 66, 1907, s. 164-170.
Filow B., Die Legionen der Provinz Moesia von Augustus bis auf Diocletian, Leipzig 1906.
Hanslik R., C. Velius Rufus, „Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft”, VIII, 1955, szp. 629-631.
Kennedy D., C. Velius Rufus, „Britannia”, 14, 1983, s. 183-196.
Köstlin E., Die Donaukriege Domitians, Tubingen 1910.
Maxfield V., The Military Decorations of the Roman Army, London 1981.
McElderry R. K., The Date of Agricola’ s Governorship of Britain, „Journal Roman Studies”, 10, 1920, s. 74-78.
Mommsen Th., Inschrift aus Baalbek, [w:] Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften, Berlin 1903, s. 817-824.
Mrozewicz L., Legioniści mezyjscy w I wieku po Chrystusie. Prosopographia Moesiaca, Poznań 1995.
Nitecki D., Legio XV Apollinaris Pia Fidelis, Toruń 2011 (praca magisterska).
Patsch C., Der Kampf um den Donauraum unter Domitian und Trajan, Wien 1937.
Pflaum H. G., Les carriers procuratorennes equestres, Paris 1960.
Ritterling E., Zu den Germanenkriegen Domitians am Rhein und Donau, „Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien”, 7, 1904, s. 24-28.
Saxer R., Untersuchungen zu den Vexillationen des romischen Heeres, Bonn 1967.
Strobel K., Zur Rekonstruktion der Laufbahn des C. Velius Rufus, „Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik”, 64, 1986, s. 265-286.
Strobel K., Die Donaukriege Domitians, Bonn 1989.
Syme R., Rhine and Danube legions under Domitian, „Journal of Roman Studies”, 18, 1928, s. 41-55.
Thomasson B. E., Laterculi Praesidum, vol. I: ex parte retractatum, Göteborg 2009.
Visy Zs., Die Donaukriege des Domitian, „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae”, 30, 1978, s. 50-55.
Winkler G., Die Statthalter der römischen provinz Raetien unter dem Prinzipat, „Bayerische Vorgeschichtsblatter”, 36, 1971, s. 56-58.
