Autor: Damian Szymon Nitecki
Ulica Zamkowa w Gniewkowie
Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zamek Gniewków został wybudowany z rozkazu ojca Władysława Białego – Kazimierza III Gniewkowskiego między 1314 r. a 1332 r. Spełniał on funkcję rezydencjonalno – obronną, tzn. mieszkał w nim książę gniewkowski ze swoją rodziną i dworzanami, a w razie zagrożenia Księstwa Gniewkowskiego rycerze księcia chronili się w nim w celu jego obrony. Była to również stara rezydencja Piastów Gniewkowskich. W 1332 r. Krzyżacy oblegli zamek Gniewków i zmusili do kapitulacji Kazimierza III Gniewkowskiego. Książę był zmuszony wydać swojego syna jako zakładnika. Był nim najprawdopodobniej Władysław Biały. Krzyżacy domagali się od księcia Kazimierza III Gniewkowskiego zburzenia zamku, lecz ten nie dopełnił warunków ugody z nimi. Koronnym dowodem na taki stan rzeczy jest brak w akcie rozejmu polsko – krzyżackiego z 1334 r. księcia Kazimierza III Gniewkowskiego jako poszkodowanego i domagającego się wyrównania krzywd, choć książę należał do wiernych stronników Władysława Łokietka. W pierwszych latach swoich rządów mieszkał w nim również Władysław Biały. Było to między 13 maja 1350 r. a 24 kwietnia 1353 r. zanim wybudował zamek ceglany w Szarleju, który wkrótce potem stał się rezydencją księcia Białego i zarazem stolicą Księstwa Gniewkowskiego. W każdym razie zamek gniewkowski (castrum gneucovianum) istniał jeszcze w czasie obu wojen na Kujawach Władysława Białego do 1375 r. Słowo „castrum” użyte wobec niego w „Kronice Polaków” („Chronicon Polonorum”) Janka z Czarnkowa wskazuje, że był to zamek kamienny lub ceglany. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa był to kasztel, w którym po przeniesieniu się Władysława Białego do zamku w Szarleju rezydował kasztelan gniewkowski (castellanus gneucovianus). Podczas kampanii błyskawicznej w 1373 r. Władysław Biały opanował go bez walki. Zamek Gniewków pojawia się ponownie w źródłach w kontekście kampanii gniewkowskiej w 1375 r. Załoga rycerzy polskich pod dowództwem burgrabiego zamku Gniewkowo i stolnika poznańskiego Gerwarda ze Słomowa licząca 25 rycerzy wśród których znajdowali się jego dwaj synowie i brat dzielnie broniła zamku gniewkowskiego przed wojskiem Władysława Białego. Wówczas zaciężnym chorągwiom saskim i branderburskim Ulryka de Osten wykonującego rozkazy Władysława Białego pospieszyli na pomoc zbrojni mieszczanie gniewkowscy przy pomocy, których spalono kasztel w Gniewkowie. Wówczas załoga polska się poddała. W ten sposób Władysław Biały przejął konie i broń przeciwnika oraz zasoby zgromadzone w zamku Gniewkowo, w którym jak mniemam znajdował się skarbiec miejski. Do niewoli księcia dostali się Gerward ze Słomowa, jego synowie i brat oraz cała załoga zamku gniewkowskiego. Za duży okup mu złożony przez Sędziwoja VI Pałukę z Szubina zostali oni wykupieni z niewoli. Po raz kolejny Władysław Biały udowodnił, że potrafi pozyskiwać fundusze na prowadzenie wojny. Zamek Gniewków znajdował się poza miastem Gniewkowo, ale w jego pobliżu. Dlatego zbrojni mieszczanie gniewkowscy mogli szybko pospieszyć z pomocą rycerzom Władysława Białego. Warto zwrócić uwagę, że mogło się w nim pomieścić 25 rycerzy, którym jak mniemam towarzyszyli giermkowie. W związku z tym można przyjąć, że zamek ten mógł pomieścić załogę liczącą ok. 50-75 ludzi. Prawdopodobnie wiodła do niego zachowana do dziś ulica Zamkowa. Po raz ostatni jest wspomniany w 1378 r. wraz z innymi zamkami Kujaw nadany przez króla Ludwika Węgierskiego księciu Władysławowi Opolczykowi.
Bibliografia
Źródła
Joannis de Czarnkow, Chronicon Polonorum, [w:] Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872; Kronika Janka z Czarnkowa, tłum. J. Żerbiłło, Kraków 1996.
Długosz J., Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 9 (1300 – 1370), tłum. J. Mrukówna, Warszawa 1975, wyd. 2, Warszawa 2009; ks. 10 (1370 – 1405), tłum. J. Mrukówna, Warszawa 1981, wyd. 2, Warszawa 2009.
Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum, t. I, wyd. J. Zakrzewski, Poznań 1890.
Literatura
Dąbrowski J., Ostatnie lata Ludwika Wielkiego (1370 – 1382), Kraków 1918.
Kabaciński R., Rządy opiekuńcze i tzw. niedzielne na Kujawach inowrocławskich na przełomie XIII i XIV wieku. Prace Komisji Historii BTN, t. IV, 1967.
Karczewski K., Sieradzan W., Postawy polityczne książąt kujawskich Ziemomysłowiców, „Ziemia Kujawska”, T. XI, 1993.
Karwasińska J., Sąsiedztwo kujawsko – krzyżackie 1235 – 1343, „Rozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, t. 7, 1927 (wyd. 2, [w:] J. Karwasińska, Wybór pism. Kujawy i Mazowsze, Warszawa 1997).
Sikorski Cz., Średniowieczne Gniewkowo, [w:] K. Jasiński, R. Kabaciński, Cz. Sikorski, Gniewkowo w średniowieczu. Książęta – księstwo – miasto, Gniewkowo 1993, s. 49 – 62.
