Autor: Damian Szymon Nitecki
Obraz „Władysław Biały w Dijon” Jana Matejki z 1867 r.
Od śmierci żony Władysława Białego, Elżbiety Strzeleckiej, datować zatem można oziębienie stosunków króla Polski Kazimierza III Wielkiego i księcia gniewkowskiego Władysława Białego. Janko z Czarnkowa słusznie wiążę ten fakt z zatargiem pomiędzy sędzią kujawskim Stanisławem Kiwałą a księciem Władysławem Białym, powstałym podczas wytyczania granic o łany łojewskie. Spór był ostry, skoro Kiwała wezwał księcia dla jego rozstrzygnięcia przed sąd królewski. Władysław nie stawił się na wyznaczony termin rozprawy, a król wydał wyrok na korzyść Kiwały. Książę miał wówczas zostać uwięziony. Wtedy też książę chyba w porywie gniewu, a może i upokorzenia przeżytą sytuacją zdecydował się zastawić swoje księstwa. P. C. Amanton sugerował, że „za panowania Kazimierza Wielkiego, Władysław począł rozwijać swój umysł dumny i niepodległy, pobudzony przez urodzenie bliskie tronu. Nie ukrywał on zamiaru i nadziei objęcia berła po Kazimierzu Wielkim”. K. Stronczyński z kolei sądził, że Władysław po otrzymaniu od Kazimierza Inowrocławia „poczuł się silnym, uważał się za udzielnego pana, i hołd wierności królowi Kazimierzowi oddać się wzbraniał, a zapozwany przed sąd królewski za zabicie kujawskiego sędziego w terminie stawić się nie chciał”. Dodajmy od razu, że niesłusznie w literaturze obwiniano księcia Białego o zabójstwo sędziego kujawskiego (a później gniewkowskiego) Stanisława Kiwały, jakoby przed 1364 r. podczas sporu o pograniczne posiadłości. Kiwała żył bowiem jeszcze w 1368 r., będąc wówczas sędzią gniewkowskim. Okoliczności opuszczenia przez Władysława Białego swojego dziedzicznego Księstwa Gniewkowskiego i Inowrocławskiego i jego wyjazdu za granicę w drugiej połowie 1363 r., a najprawdopodobniej dopiero przed 5 kwietnia 1364 r, odmiennie przedstawiają dwie ówczesne relacje, zawarte – w „Kronice Janka z Czarnkowa” oraz bulli antypapieża Klemensa VII z 15 września 1382 r. Janko z Czarnkowa pisze: „po śmierci żony swojej (…) którą bardzo miłował, zniechęcony do rządów, opuścił swoje księstwo”. Natomiast bulla Klemensa VII – powstała na podstawie relacji Władysława Białego – twierdzi, że Władysław „z dwóch księstw przez Kazimierza został usunięty i jako najbliższy i prawny dziedzic tronu na nienawiść króla wystawiony, z obawy przed zdradziecką śmiercią kraj opuścić był zmuszony”. Słuszny wydaje się domysł R. Kabacińskiego, że nie tyle śmierć żony Elżbiety Strzeleckiej, ile głównie na skutek zatargu Władysława Białego ze Stanisławem Kiwałą oraz poparcie w tym konflikcie udzielone przez króla Kazimierza III Wielkiego temu ostatniemu, wpłynęły na decyzję księcia zastawu obu swoich księstw. Tezę tą potwierdzają informacje wspomnianej bulli papieskiej z 15 września 1382 r. Według nich książę został siłą zmuszony do rezygnacji ze swoich dóbr ziemskich. Nie mamy powodu, aby wątpić w zwierzenia Władysława Białego wobec Klemensa VII. Książę skarżył się anypapieżowi, że Kazimierz Wielki nienawidził go. Do zastawu księstw przez Władysława Białego doszło pomiędzy 29 maja 1363 r. a 5 kwietnia 1364 r. Książę otrzymał w zamian za nie od Kazimierza III Wielkiego kwotę 1000 florenów. Przekaz Janka z Czarnkowa uważam za nieprawdziwy. Gdyby w istocie książę był rozgoryczony z powodu śmierci swojej żony między 9 marca 1360 r. a 17 kwietnia 1361 r. niemal natychmiast wyjechałby ze swoich państw. Podczas, gdy jego wyjazd nastąpił między 29 maja 1363 r. a 5 kwietnia 1364 r., co oznacza że Władysław Biały opuścił swoje księstwa dopiero blisko trzy lata po śmierci Elżbiety Strzeleckiej. Pozwala to poddawać wątpliwość relację kronikarską. Mikołaj ze Srebrnej Góry zeznał, że pewien książę Biały, którego dobrze znał, zrezygnował ze swych posiadłości. Otrzymawszy pieniądze od Kazimierza Wielkiego, zamierzał udać się do Włoch: „volens se transfere ad peregrinandum ad partes Italiae”. Relacja Mikołaja ze Srebrnej Góry jest niewiarygodna. Uważam, że po tylu latach pomylił okoliczności co do zastawu ojcowizny przez Władysława Białego. Nie jest wykluczone, że informacje które posiadał były z zasłyszenia. Jego relacja wydaje się być echem pogłosek powstałych po opuszczeniu księstw przez Białego. Wtedy rozpowiadano, że książę wyjechał w celach podróżniczych i chciał zakosztować życia pielgrzyma i wędrowca. Nie były to jednak powody jego wyjazdu. Tymczasem już przed 5 kwietnia 1364 r. władzę w Księstwie Gniewkowskim sprawował w imieniu Kazimierza III Wielkiego Sędziwoj VI Pałuka z Szubina, pierwszy starosta gniewkowski. Wiarygodne źródło „Bullarium Poloniae” wspomina, że „z dwóch księstw przez Kazimierza został usunięty”. Nigdy nie doszło zatem do zwrotu lenna inowrocławskiego tylko do jednoczesnego zastawu obu księstw przez Władysława Białego, a jego spór z sędzią Stanisławem Kiwałą był jedynie pretekstem do tego. Bulla nie wspomina też jakoby, któreś z tych księstw księcia było lennem Królestwa Polskiego. Pozbawienie Władysława Białego jego księstw przez Kazimierza III Wielkiego wynikało z konieczności likwidacji ważnego i niezależnego buforu między Królestwem Polski a Zakonem Krzyżackim jakim były Księstwo Gniewkowskie i Inowrocławskie, chęci zagarnięcia bogatych i dobrze ufortyfikowanych terenów, a co za tym idzie przesunięcia północnej granicy Królestwa Polski i wzmocnienia jej obronności warowniami i miastami Władysława Białego. Chodziło mu też o usunięcie groźnego rywala i kandydata do tronu polskiego jakim był Władysław Biały z drogi jego wnuka i adoptowanego syna Kaźka Słupskiego. Był on bowiem od niego zdolniejszy i miał większe prawa do tronu polskiego.
Bibliografia
Źródła
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Strzelno kl. A 23; kopia, ibidem, B, f. 21 v.
Bullarium Poloniae, t. II: 1342 – 1378, wyd. I. Sułkowska – Kuraś i S. Kuraś, Rzym 1985; t. III: 1378 – 1417, wyd. I. Sułkowska – Kuraś i S. Kuraś, Rzym 1988.
Bulle Klemensa VII z 1382 r.; Wyciąg z protokołu Roberta de Senevoy notariusza i tabelliona dworu księcia Burgundii; Akt kupna prebendy, [w:] J. Bartkowski, Wspomnienie historyczne o Władysławie Białym książęciu na Gniewkowie, „Rocznik Towarzystwa Historycznego – Literackiego w Paryżu”, R. 1869, Paryż 1870, s. 263 – 267.
Joannis de Czarnkow, Chronicon Polonorum, wyd. J. Szlachtowski, [w:] Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872; Kronika Janka z Czarnkowa, tłum. J. Żerbiłło, Kraków 1996.
Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. 3, wyd. J. Zakrzewski, Poznań 1879.
Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum, t. II, wyd. T. Działyński, Poznań 1855.
Przywilej sędziego Stanisława Kiwały z 5 czerwca 1368 r., [w:] Dokumenty do dziejów Kujaw i ziemi dobrzyńskiej XIV – XX wieku, wyd. Z. Guldon, R. Kabaciński, M. Kallas, J. Wójciak, Warszawa – Poznań 1974 , nr 5, s. 14 – 17.
Literatura
Balzer O., Genealogia Piastów, wyd. 1, Kraków 1895.
Bieniak J., Wielkopolska, Kujawy, ziemia łęczycka i sieradzka wobec problemu zjednoczenia państwowego w latach 1300 – 1306, Toruń 1969.
Górski K., Starostowie malborscy w latach 1457 – 1510. Pierwsze półwiecze polskiego Malborka, Toruń 1960.
Guldon Z., Powierski J., Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XIII – XIV wieku, Warszawa – Poznań 1974.
Jasiński K., Kazimierz – książę gniewkowski, [w:] K. Jasiński, R. Kabaciński, Cz. Sikorski, Gniewkowo w średniowieczu. Książęta – księstwo – miasto, Gniewkowo 1993.
Kabaciński R., Terytorium księstwa gniewkowskiego w XIV wieku, „Ziemia Kujawska”, t. 4, 1974.
Łaguna S., Rodowód Piastów, „Kwartalnik Historyczny”, nr 11, 1897, s. 767.
Tęgowski J., Z burzliwych dziejów zamku w Złotorii, „Flis”, nr 16 z 27.IX.1991 r., s. 16.
