Autor: Damian Szymon Nitecki
Obraz „Władysław Biały w Dijon” Jana Matejki z 1867 r.
Władysław Biały nie wystawiał przywilejów ograniczających jego władzę. Rządził silną ręką mając w swoich rękach skupioną całą władzę w Księstwie Gniewkowskim i Inowrocławskim. Potwierdzał sprzedaż dóbr, nadawał sołectwa i zmieniał dotychczasowy ustrój wsi, przenosząc je na tzw. prawo niemieckie. Osiem znanych nam dokumentów Władysława Białego dotyczy spraw gospodarczych. Pięć spośród znanych nam dyplomów to dokumenty lokacyjne. Traktują one o wsiach, które zostały przeniesione na tzw. prawo magdeburskie. W niektórych z tych miejscowości książę nadawał równocześnie sołectwa, a mianowicie: 1) 24 kwietnia 1353 r. książę nadał wieś Ostrowąs żeńskiemu zakonowi norbertanek na prawie magdeburskim; 2) 11 listopada 1356 r. książę nadał sołectwo we wsi Chrząstawy (Chrząstawo) lokowanej na prawie magdeburskim niejakiemu Stanisławowi; 3) 1 maja 1362 r. Władysław Biały nadał prawo magdeburskie wsi Łążyn, w kasztelanii słońskiej, i oddał ją w dziedziczenie posiadanie Janowi Bugheymowi; 4) 29 maja 1363 r. nadał wójtostwo w lokowanej na prawie magdeburskim Złotorii. Dobiesławowi Miodkowi; 5) 29 maja 1363 r. nadał sołectwo w Krobii, lokowanej zarazem na prawie magdeburskim, niejakiemu Witalisowi. Pozostałe dyplomy są następujące: 11 października 1355 r. książę nadał sołectwo we wsi Ostrowąs, Mikołajowi Rumlikowi. Równocześnie zwolnił Mikołaja od obowiązku płacenia podatków i wszelkich innych powinności. Dokumentem z 13 lutego 1362 r. Władysław uprawomocnił zamianę dóbr między palatynem Mościcem ze Ściborza a jego krewnymi: Mikołajem, Bichną i Czciborem. Wreszcie dyplomem z 26 grudnia 1354 r. sprzedał za 20 grzywien klasztorowi norbertanek w Strzelnie półtora łana ziemi we wsi Łojewo (koło Szarleja) oraz uwolnił kmieci od ciężarów prawa książęcego tamże. Władysław Biały lokował wsie na prawie niemieckim według wzoru magdeburskiego. Kwestię tę należy rozpatrywać w ścisłym związku z ogólnokrajowym ruchem kolonizacyjnym, jaki ogarnął Polskę pod wpływem immunitetu i prawa niemieckiego. Rozwój immunitetu nastąpił w XIII w. Natomiast rozwój osadnictwa na prawie niemieckim na ziemiach polskich miał miejsce przede wszystkim w XIV w. Książęta jak Władysław Biały niezbyt chętnie udzielali immunitetów możnym, gdyż prowadziło to do zmniejszenia się źródeł dochodu władcy. W XIV w. natomiast nadawali oni swoim wsiom prawo niemieckie, ponieważ uzyskiwali tym sposobem nowe źródła dochodów, rekompensując sobie straty poniesione we wsiach objętych immunitetem. Możni zaś dążąc do zwiększenia dochodów swojej własności ziemskiej, starali się o przywileje lokacyjne. Powstawały w wyniku tego nowe wsie, z tym że lokowane już na prawie niemieckim. Często też nowe przywileje lokują istniejące już wsie na tym prawie. Zdecydowana większość dokumentów Władysława Białego przenosi stare wsie z prawa miejscowego (polskiego) na prawo niemieckie. W swej polityce wewnętrznej książę dbał o finanse, którymi umiejętnie zarządzał i obronność swoich księstw. To z jego czasów pochodzą dowody wskazujące na wznoszenie budownictwa ceglanego w Księstwie Gniewkowskim. Władysław Biały między 13 maja 1350 r. a 24 kwietnia 1353 r. wybudował zamek ceglany w Szarleju. Nieco później już, bo na początku lat 60.XIV w. wybudował najpotężniejszą warownię Księstwa Gniewkowskiego, a mianowicie zamek ceglany w Złotorii. Wzniósł on także kasztel w Słońsku i zapewne odrestaurował starą rezydencję rodu Piastów Gniewkowskich, tj. kasztel w Gniewkowie. Przypisać należy również polityce księcia Białego założenie miasta Gniewkowo lokowanego na prawie niemieckim i otoczeniu go murami ceglanymi, o czym może świadczyć akcja lokowania wsi na prawie niemieckim w Księstwie Gniewkowskim, wzmianka o skarbcu miejskim dotycząca 1375 r., informacje o obsadzeniu licznymi załogami miast i zamków w Księstwie Gniewkowskim, w tym miasta Gniewkowo w 1373 r. (co dowodzi, że Gniewkowo było zdolne do obrony, a więc musiało już wówczas posiadać mury ceglane i jedynym powodem ugody Władysława Białego z Sędziwojem VI Pałuką z Szubina była zdrada szlachty kujawskiej), denary gniewkowskie z legendą M Gneucovie wskazujące na wybicie ich w Gniewkowie (ciężko sobie wyobrazić, aby mennica miejska w Gniewkowie była ulokowana w nieufortyfikowanym miejscu) i pieczęć miejska Gniewkowa sprzed 1365 r. przedstawiająca mury ceglane i baszty Gniewkowa. Poza tym należy wskazać, że w zasadzie Kazimierz III Gniewkowski i Kazimierz III Wielki nie lokowali miast na prawie niemieckim w Księstwie Gniewkowskim. W swojej polityce zagranicznej książę gniewkowski Władysław Biały umiejętnie lawirował między państwem krzyżackim a Królestwem Polski. Nadmienić warto, że utrzymywał poprawne stosunki z Krzyżakami. Również z pobliskim mieszczaństwem toruńskim współpracował na tyle dobrze, iż mógł nawet liczyć na jego pomoc, między innymi podczas drugiej wojny na Kujawach w latach 1375 – 1377. Równie dobre stosunki utrzymywał on z królem Kazimierzem III Wielkim. Jego pozycję wśród współczesnych mu Piastów, w tym i Kazimierza III Wielkiego, określał niewątpliwie fakt zamążpójścia jego siostrzenicy Elżbiety Bośniaczki za króla Ludwika Andegaweńskiego. Był władcą całkowicie suwerennym, czego dowodzi chociażby bicie z jego rozkazu denarów gniewkowskich przez mennicę książęcą na zamku w Szarleju (monety z herbem kujawskim, czyli Księstwa Gniewkowskiego) i mennicę miejską w mieście Gniewkowo (monety z legendą M Gneucovie = M(oneta Gniewkowa).
Bibliografia
Źródła
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Strzelno kl. A 23; kopia, ibidem, B, f. 21 v.
Codex diplomaticus Poloniae, t. I –II, wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, Warszawa 1847 – 1848.
Denary gniewkowskie z legendą M Gneucovie
Dokumenty do dziejów Kujaw i ziemi dobrzyńskiej XIV – XX wieku, wyd. Z. Guldon, R. Kabacinski, M. Kallas, J. Wójciak, Warszawa – Poznań 1974.
Pieczęć miejska Gniewkowa sprzed 1365 roku
Literatura
Bieniak J., Ród Łabędziów, [w:] Genealogia. Studia nad wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi w Polsce średniowiecznej na tle porównawczym, pod red. J. Hertla, J. Wroniszewskiego, Toruń 1987.
Karczewski D., Dzieje klasztoru norbertanek w Strzelnie do początku XVI w., Inowrocław 2001.
Masłowski J., Kolonizacja wiejska na prawie niemieckim w województwie sieradzkim, łęczyckim, na Kujawach i w ziemi dobrzyńskiej do roku 1370, „Roczniki Historyczne”, t. 13, 1937, s. 209 – 210.
Śliwiński J., Władysław Biały (1327/1333 – 20 luty 1388). Ostatni książę kujawski. Największy podróżnik spośród Piastów, Kraków 2011.
