Autor: Damian Szymon Nitecki
Karatakus przekazany Rzymianom przez Kartimanduę, królową Brygantów – rycina F. Bartolozziego, British Museum.
Początki rządów Kartymandui
Kartymandua (Cartimandua) była to królowa Brygantów, jednego z plemion Brytów w latach 43 – 69 n.e. Odegrała znaczącą rolę w polityce Brytanii. Jej imię jest połączeniem dwóch celtyckich słów: „carti” = „ścigać, wypędzić, wysłać” i „mandu” oznaczającego „kucyk”. Informacje o niej czerpiemy z „Roczników” i „Dziejów” Publiusza Korneliusza Tacyta. Od tego rzymskiego historyka wiemy, że Bryganci byli największym plemieniem w Brytanii. Kartimandua została ich królową podczas inwazji Rzymian w 43 r. n.e. Wraz z przywódcami jedenastu innych plemion z Brytanii zawarła pokój z Rzymem. Zostało to opisane w inskrypcji na tzw. Łuku Klaudiusza w Rzymie z lat 51 – 52 n.e.
Kartymandua jako władczyni
Była kobietą mądrą i inteligentną. Powiedzielibyśmy, że odznaczała się mądrością polityczną i sporymi zdolnościami dyplomatycznymi, czego dowodzi zawarcie pokoju z Cesarstwem Rzymskim za czasów cezara Klaudiusza. Dzięki sojuszowi z Rzymem zdobyła władzę i wzmocniła swoją pozycję. Była w pełni niezależną władczynią. Myślę, że się nie pomylę jak stwierdzę iż była większą osobowością niż Boudikka.
Próby pozbawienia władzy Kartymandui
Niestety po kilku latach, a mianowicie w 48 r. n.e. przyszło jej borykać się z buntem we własnym plemieniu. Zgodnie z warunkami traktatu wezwała na pomoc Rzymian. Interweniujące wojska rzymskie pod dowództwem propretora Brytanii Publiusza Ostoriusza Skapuli pomogły jej zażegnać kryzys i konflikty wewnątrz plemienia Brygantów. W 51 r. n.e. pokonany wódz plemienia Katuwelaunów – Karatakus, szukał schronienia u Brygantów. Kartimandua podjęła decyzję o wydaniu go Rzymianom, co znacznie osłabiło jej popularność wśród współplemieńców. Dzięki podjęciu takiej decyzji otrzymała od Rzymian zobowiązanie do udzielenia pomocy zbrojnej przeciwko jakimkolwiek wrogom i odpowiednie wynagrodzenie, co umocniło jej pozycję i doprowadziło do wzbogacenia się jej i Brygantów. Tacyt tak o niej pisał:
„Kartymandua panowała nad Brygantami, wiele znacząc dzięki szlachectwu swego rodu; a powiększyła jeszcze swą potęgę od chwili, gdy się zdawało, że przez podstępne pojmanie króla Karatakusa triumf cesarza Klaudiusza pełnym uczyniła. Stąd rosły jej bogactwa i szczęścia zbytki” (Tac., Hist., III, 45).
Dowodem jej suwerenności jest fakt bicia własnej monety z własnym wizerunkiem. Niestety w kolejnych latach, a mianowicie między 52 a 57 r. n.e. jej mąż Wenucjusz (Venutius), z którym współrządziła, dwukrotnie próbował ją odsunąć od władzy. Kartimandua zdecydowała się na rozwód z nim. Dzięki temu rządziła samodzielnie. Uzyskała też potwierdzenie swojej władzy od cezara Klaudiusza. Ponownie musiała zmagać się z opozycją. Rzymianie wysłali jej na pomoc najpierw auxilia, a potem legio IX Hispana pod dowództwem Cezjusza Nazyki. Dzięki jego działaniom Kartimandua ponownie zażegnała wewnętrzne niepokoje u Brygantów i utrzymała się przy władzy. Za tę pomoc odwdzięczyła się Cesarstwu Rzymskiemu po wybuchu powstania Boudikki w 60 r. n.e., nie uczestnicząc w nim, co umożliwiło zabezpieczenie sił rzymskich od północy. Zdaniem niektórych historyków Kartimandua i Venutius pogodzili się i współrządzili do 69 r. n.e. W 68 r. n.e. Kartimandua związała się z dawnym giermkiem Ventiusa, Vellocatusem. Według innych historyków związała się Vellocatusem ok. 60 r. n.e., być może nawet przed wybuchem powstania Boudikki.
Detronizacja Kartymandui
Z przekazu Tacyta dowiadujemy się, że nienawiść upokorzonego Ventiusa dodatkowo wzbudziło uwięzienie przez Kartimanduę jego braci i krewnych. Jego stronnicy na wezwanie najechali królestwo Kartimandui. Venutius wykorzystał chaos polityczny po śmierci Nerona w 69 r. n.e., podżegając Brygantów do buntu przeciwko królowej. Mimo ponownego zwrócenia się o pomoc Kartimandua nie dostała należytego wsparcia. Rzym wysłał jej na pomoc zaledwie auxilia. Niestety wojsko to nie zdołało stłumić buntu. Kartimandua utraciła tron i ostatecznie osiadła w rzymskim forcie Deva (Chester). Jej dalsze losy pozostają nieznane. Dwa lata później Rzymianie pokonali w bitwie Brygantów i zajęli Brygantię. Co do Tacyta to autor ten jest wiarygodny, ale był uprzedzony do kobiet. Przedstawił Kartymanduę w złym świetle. Według niego miała nią motywować żądza, a poddani odrzucili ją ze względu na płeć. Warto jednak zwrócić uwagę, że w zasadzie kobiece rządy w epoce żelaza były akceptowane i skuteczne. Opisując przekazanie Karatakusa Rzymianom, Tacyt określił Kartimanduę jako zdrajczynię. Uważam jednak, że nią nie była. Działała zawsze dla dobra plemienia Brygantów, a przymierze z Rzymem umocniło jej władzę i dzięki temu jej królestwo było niezależne od Cesarstwa Rzymskiego. Zawierając z nim przymierze dowiodła posiadania zmysłu politycznego.
Bibliografia
Źródła epigraficzne
Inskrypcje
Inskrypcja na Łuku Klaudiusza w Rzymie z lat 51 – 52 n.e., [w:] CIL VI 40416 = CIL VI 920 = CIL VI 31203 = AE 1948, 80 = AE 2004, 38. Pallazo dei Conservatori, część Muzeów Kapitolińskich w Rzymie
Korpusy epigraficzne
l’ Annee Epigraphique, fondee en 1888 par R. Cagnat, redigee par A. Merlin, J. Gage, M. Leglay, H.-G. Pflaum.
Corpus Inscriptionum Latinarum Cosilo et Auctoritate Academiae Litterarum Regiae Borussicae editum, t. 1- 16, Berlin 1868-1943.
Źródła relacyjno – narracyjne
Tacitus Cornelius Publius, Annales (Latin), Perseus Digital Library, ed. Ch. D. Fisher, Oxford 1906.
Tacitus Cornelius Publius, Historiae (Latin), Perseus Digital Library, ed. Ch. D. Fisher, Oxford 1911.
Literatura
Braund D., Ruling Roman Britain: Kings, Queens, Governors, and Emperors from Julius Caesar to Agricola, New York 1996.
Howarth N., Cartimandua, Queen of the Brigantes, Stroud 2008.
