Autor: Damian Szymon Nitecki
Lucius Tarquinius Priscus, [w:] Guillaume Rouille, Promptuarii Iconum Insigniorum, Lyon 1553.
Rządy Tarkwiniusza Starszego
Tarwkiniusz Starszy zwany także Tarkiwniuszem Starym (Lucius Tarquinius Priscus) był piątym w kolejności królem Rzymu. Rządził w latach 617 – 578 p.n.e. Był on pierwszym władcą z etruskiej dynastii rządzącą starożytnym Rzymem. Rządził nim aż 38 lat. Jego rządy były stabilne. Pochodził z etruskiego miasta Tarquinia. Jego ojcem był Demarat z Koryntu. Pierwotnie nazywał się Lukumon (Lucumo). Jego żoną była prorokini Tanakwil (Tanaquil). Po odziedziczeniu całej fortuny po swoim ojcu, Lucjusz próbował zdobyć urząd polityczny. Zakazano mu jednak objęcia urzędu w Tarquinii ze względu na pochodzenie jego ojca. W rezultacie jego żona Tanakwil poradziła mu przenieść się do Rzymu. Legenda głosi, że po przybyciu rydwanem do Rzymu orzeł zdjął mu czapkę, odleciał, a następnie z powrotem założył ją na głowę. Tanakwil, który była biegła w prorokowaniu, zinterpretowała to jako zapowiedź swojej przyszłej wielkości. Wiadomo, że przybył do Rzymu w okresie rządów króla Ankusa Marcjusza. To właśnie ów władca testamentem mianował go opiekunem swych dzieci. Ten zaś tak sprawą pokierował, że jego, a nie któregoś z synów Ankusa Marcjusza obrano królem. Odniósł w polityce wiele sukcesów. Zwiększył radę starszych zwaną Senatem do 300 członków, dodając 100 mężczyzn z wiodących mniej znacznych rodów (gentes minores). Wśród nich znajdował się ród Oktawiuszów, z którego wywodził się pierwszy cesarz rzymski Oktawian August. Ród ten niegdyś należał do najznakomitszych w mieście Wolsków – Welitry (Velitrae), znajdującym się na południu od Rzymu. W każdym razie Tarkiwiniusz Starszy poszerzył Senat z nadzieją, że dodani do niego będą mu wdzięczni za zajmowane stanowiska, a tym samym lojalni wobec niego, wzmacniając jego królewskie rządy. Prowadził zwycięskie wojny z Latynami. W trakcie pierwszej takiej wojny zdobył latyńskie miasto Apiolae. Przywiózł stamtąd wielkie łupy. Według „Fasti Triumphales” rozegrała się ona przed 588 r. p.n.e. Z okazji zwycięstwa nad Latynami urządził igrzyska, które przyćmiły wszystkie dotychczasowe. Od tego momentu igrzyska obchodzono co roku 13 września. Na kolejną wojnę, tym razem z Sabinami podwoił etat jazdy legionów do 600 ciężkozbrojnych jeźdźców rekrutowanych spośród ekwitów. Ową wojnę wygrał po ciężkich walkach ulicznych w Rzymie. W negocjacjach pokojowych, które nastąpiły, Tarkwiniusz Starszy otrzymał miasto Collatia i wyznaczył swojego siostrzeńca, Arrunsa Tarquiniusa, lepiej znanego jako Egerius, na dowódcę tamtejszego garnizonu. Tarkwiniusz powrócił do Rzymu i świętował triumf 13 września 585 r. p.n.e. Kolejną zwycięską wojnę prowadził z Latynami. W rezultacie podbił dla Rzymu latyńskie miasta takie jak: Corniculum, Ficulea, Cameria, Crustumerium, Ameriola, Medullia i Nomentum. Tarkiwniusz Starszy szukał pokoju z Etruskami, ale Ci odmówili jego zawarcia. Ponieważ trzymał w niewoli schwytanych etruskich wojowników pomocniczych za wtrącanie się w wojnę z Sabinami, pięć etruskich miast, które brały udział, wypowiedziało wojnę Rzymowi. Siedem innych etruskich miast połączyło się z nimi. Etruskowie wkrótce zdobyli rzymską kolonię w Fidenae, która od tego czasu stała się centralnym punktem wojny. Po kilku krwawych bitwach Tarkwiniusz ponownie zwyciężył i podbił miasta etruskie, które brały udział w wojnie. Po pomyślnym zakończeniu każdej z jego wojen Rzym wzbogacił się dzięki grabieży Tarkwiniusza. Rozpoczął również budowę największego stadionu w Rzymie przeznaczonego do wyścigów rydwanów nazwanego „Circus Maximus”. Po wielkiej powodzi rozkazał osuszyć wilgotne niziny Rzymu i rozpoczął budowę wielkiego kanału ściekowego w Rzymie tzw. „Cloaca Maxima”. W ten sposób odwonił teren, na którym powstało później „Forum Romanum”. W 578 r. p.n.e. zbudował Łuk. Zbudował także kamienny mur wokół Rzymu. Rozpoczął budowę świątyni ku czci Jupitera Optimusa Maximusa na Kapitolu. Tarkwiniusz Starszy był też pierwszym władcą, który świętował rzymski triumf. Florus podaje, że celebrował on swoje triumfy na modłę etruską, jadąc na złotym rydwanie zaprzężonym w cztery konie, mając na sobie haftowaną złotem togę i „tunica palmata”, czyli tunikę z wyhaftowanymi liśćmi palmowymi. Wprowadził również inne etruskie insygnia władzy cywilnej i odznaczenia wojskowe takie jak: berło króla; „trabea”, fioletowa szata, która miała różny kształt, ale prawdopodobnie była najczęściej używana jako płaszcz; „fasces” – rózgi niesione przez liktorów; krzesło kurulne; „toga praetexta”, później noszona przez różnych sędziów i urzędników; pierścienie noszone przez senatorów; „paludamentum”, czyli płaszcz noszony przez dowódców; oraz „phalera”, metalowy krążek noszony na napierśniku żołnierza podczas parad lub wystawiany na sztandarach różnych jednostek wojskowych. Od Strabona wiemy także, że wprowadził on etruskie obrzędy ofiarne i wróżbiarskie, a także „tuba”, czyli prosty róg używany głównie do celów wojskowych.
Okoliczności zamachu na Tarkwiniusza Starszego
Do zamachu na Tarkwiniusza Starszego doszło w Rzymie w 578 r. p.n.e. Data dzienna tego wydarzenia nie jest niestety znana. Dwaj synowie Ankusa Marcjusza już wcześniej oburzali się, że ich opiekun, tj. Tarkiwiniusz Starszy pozbawił ich tronu królewskiego. Nie poważali go, gdyż był on przybyszem nie pochodzącym z jakiegoś sąsiadującego kraju i nadto nieitalskiego pochodzenia sprawującym władzę w Rzymie, co uznawali za niedopuszczalne. Ich oburzenie wzrosło, gdy dowiedzieli się że jego następcą będzie Serwiusz Tulliusz będący synem niewolnicy. Sądzili, że będzie to hańba dla wszystkich Rzymian, jak zwłaszcza dla ich rodu, gdy tron królewski w Rzymie będzie dostępny nie tylko dla przybyszów, lecz nawet dla niewolników. Jak słusznie pisał Liwiusz: „Postanawiają więc nie dopuścić orężnie do tej hańby. Z jednej strony ból z powodu doznanej krzywdy bardziej ich wzburzał przeciw Tarkwiniuszowi niż przeciw Serwiuszowi, ale z drugiej – rozumowali – gdyby król pozostał przy życiu, to srożej pomściłby morderstwo niż człowiek prywatny. Było nadto rzeczą widoczną, że w razie zamordowania Serwiusza król uczyni swym następcą tego, kogo wybierze na drugiego zięcia”. Były to motywy, które kierowały synami Ankusa Marcjusza. Aby przeciwdziałać uzyskaniu tronu przez Serwiusza Tulliusza postanowili zaplanować zamach na Tarkwiniusza Starszego. Do zabójstwa wybrali oni dwóch pasterzy z usposobieniem gotowym na wszystko. Obaj ze swoimi podręcznymi narzędziami rolniczymi, w przedsionku pałacu królewskiego, pod pozorem kłótni prowadzonej między sobą bardzo hałaśliwie, zwrócili na siebie uwagę służby królewskiej. Domagali się rozmowy z królem. Krzyk ich dotarł aż w głąb królewskiego pałacu. Następnie wezwano ich przed oblicze króla. Gdy to nastąpiło obaj krzyczeli jeden na drugiego. Wreszcie w sprawę wmieszał się liktor, który ich uciszył. Kazano im mówić po kolei. Wtedy dopiero przestali wpadać sobie w słowo. Uprzednio wcześniej uzgodnili plan zamachu. Zgodnie z nim jeden zaczął przedstawiać sprawę przed królem, który skupił na nim całą swoją uwagę. Drugi natomiast podniósł siekierę (securis). Wziął zamach i opuścił siekierę na głowę Tarkwiniusza. Pozostawiwszy siekierę w ranie obaj zamachowcy pobiegli w stronę drzwi.
Obecni przy zdarzeniu świadkowie podnieśli padającego Tarkiwniusza. Zamachowcy nie zdążyli uciec. Zostali bowiem ujęci przez liktorów. Ludzie zaczęli wrzeszczeć i powstało zbiegowisko. Pytali co się stało? Wówczas Tanakwil rozkazała zamknąć bramę pałacu i usunąć świadków. Od razu zajęła się opatrywaniem ran swojego męża. Jednocześnie przywołała do siebie Serwiusza Tulliusza, któremu pokazała swojego umierającego męża. Nakłoniła go, żeby pomścił swojego teścia i objął władzę. Mówiła do niego by nie zważał na swoje niskie pochodzenie, gdyż również jej mąż był cudzoziemcem. Tłum ciskał się hałasem i w nieładzie. Wtedy Tanakwil przemówiła do ludu z górnego piętra pałacu przez okno wychodzące na ulicę Nową (via Nova) biegnącą od via Sacra w kierunku południowo – wschodnim. Kazała ludziom być dobrej myśli, mówiąc że króla ogłuszono tylko niespodziewanym ciosem, a ostrze niezbyt głęboko go przeszyło. Mówiła także, że król już wraca do zdrowia, gdyż opatrzono mu ranę i obmyto krew z niej. Z kolei Tarkwiniusz Starszy polecił słuchać rozkazów Serwiusza Tulliusza, gdyż on będzie wykonywał królewskie obowiązki. Następnie Serwiusz Tulliusz zasiadł na tronie królewskim. Przebywając w otoczeniu liktorów, odziany w płaszcz królewski, wydawał decyzje. Kiedy po kilku następnych dniach Tarkwiniusz Starszy skonał, Serwiusz zataił jego śmierć i pod pozorem zastępstwa w rządach umocnił swe stanowisko. Potem Serwiusz Tulliusz otoczył się silną strażą przyboczną. Jako pierwszy władca Rzymu objął rządy królewskie wybrany nie przez lud, lecz za zgodą Senatu. Obawiając się kary i dowiadując się o tym, że ujęto zabójców Tarkwiniusza Starszego, synowie Ankusa Marcjusza udali się na wygnanie do Swessy Pomecji (Suessa Pometia) w krainie Wolsków.
Bibliografia
Źródła
Dionysius of Halicarnassus, Roman Antiquities (English), Lacus Curtius, ed. E. Cary, Harvard 1937.
Eutropius, Brevarium Historiae Romanae (Latin), The Latin Library
Fasti Triumphales (Latin)
Florus Annaeus Lucius, Epitome Rerum Romanorum (Latin),Perseus Digital Library, ed. E. S. Forster, London – New York 1929.
Livius Titus, Ab Urbe condita libri CXLII (Latin), liber I – X, Perseus Digital Library, ed. W. Weissenborn, H. J. Müller, Leipzig 1898.
Strabo, Geographia (Greek), ed. A. Meineke, Leipzig 1877.
Suetonius Tranquillus Caius, Divus Augustus, [w:] De Vita Caesarum (Latin), ed. M. Ihm, Lipsiae 1907.
Literatura
Chisholm H., Lucius Tarquinius Priscus, [w:] Encyclopaedia Britannica, vol. 26, Cambridge 1911, s. 430 – 431.
Dyer H. T., The History of The Kings of Rome, London 1868.
Jaczynowska M., Starożytny Rzym, Warszawa 2008.
Nitecki D. Sz., Jazda legionów w okresie królewskim: geneza, rekrutacja, liczebność, organizacja, wartość bojowa, „Diomedes”, 1, 2020, s. 4 – 10.
Nitecki D. Sz., O reformie Serwiusza Tuliusza, „Egida”, 4, 2022, s. 11 – 20.
Penella R. J., The Ambitio of Livy’s Tarquinius Priscus, „The Classical Quarterly”, 54 (2), 2004, s. 630 – 635.
Piekarski R., Liwiusz, [w:] Encyklopedia polityczna, t. 2: Myśl polityczna starożytności. Od najdawniejszych czasów do narodzenia Chrystusa, red. J. Bartyzel, Radom 2009, s. 369 – 370.
Robbins J. C., The Art of History: Livy’s Ab Urbe Condita and the Visual Arts of the Early Italian Renaissance, Florida 2004.
