Autor: Damian Szymon Nitecki
XIX-wieczne wyobrażenie przeprawy przez Jaksartes
W dużym starciu nad Jaksartesem w roku 329 p.n.e. siły Aleksandra III Wielkiego liczące ok. 15 tys. żołnierzy walczyły z wojskiem koczowniczych Saków liczącyn ok. 20 – 30 tys. wojowników. Macedończyk zdecydował się na bitwę pomimo nieprzychylnych wróżb Aristandera. Armia Saków znajdowała się po drugiej strony rzeki. Aleksander musiał, więc się przeprawić na drugą stronę, gdzie znajdowali się przeciwnicy. Plan wodza zakładał ostrzał z machin wojennych w kierunku konnicy sakijskiej, która była ustawiona na przeciwległej stronie. Tymczasem „wojska inżynieryjne” gromadziły skóry przy miejscu przeprawy. Wojsko Aleksandra stało nad rzeką w pełnym uzbrojeniu przygotowane na desant. Kiedy „mosty pontonowe” wykonane ze skór były już przygotowane na umówiony znak rozpoczęto ostrzał z machin. Miał na celu wywołanie zamieszania w szeregach Saków i osłanianie akcji desantowej wojsk Aleksandra. Siła rażenia i skuteczność ze sporej odległości machin wywołały drobne zamieszanie wśród jeźdźców. Skuteczność machin wojennych była zasługą znakomitego konstruktora i wynalazcy zwanego Diadesem z Pelli, który towarzyszył Aleksandrowi Wielkiemu podczas jego kampanii wojennych (Vitruvius, X, 13, 3-4). Jak pisze Arrian „[…] kilku Scytów zostało zranionych pociskami, jeden zaś przebity strzałą poprzez tarczę i pancerz zwalił się z konia”. Dowódca Saków, po krótkim ostrzale z machin zareagował elastycznie wycofując swoją konnicę poza zasięg ich efektywnego działania. Odejście Saków od brzegu umożliwiło jednak desant z zaskoczenia wojskom Aleksandra.
Pierwsi zgodnie z rozkazem Macedończyka przeprawili się łucznicy i procarze. Strzelali z proc i łuków, odciągając konnicę nieprzyjaciela. Ich zadanie polegało na osłanianiu przeprawy hypaspistów i konnicy. Wywiązali się ze swoich obowiązków znakomicie dzięki czemu wszystkie siły zbrojne Aleksandra przedostały się na brzeg. Wódz wysłał przeciwko sakijskim konnym łucznikom (hippotoxotai) jedną hipparchię cudzoziemskich najemników (mistopohoroi) i cztery oddziały hypaspistów. „Scytowie przyjęli atak i zaczęli objeżdżać wkoło konno”. Arrian pisząc, że „zaczęli objeżdżać wkoło konnych” miał na myśli zastosowanie przez Saków „kręgu scytyjskiego”. Szyk ten umożliwiał obstrzeliwanie skrzydeł przy podjeżdżaniu jeźdźców. Tutaj Sakowie byli liczniejsi. Zastosowali skuteczniejszą taktykę i zdobyli przewagę na tym odcinku walk, na co wskazuje oskrzydlanie oddziałów Aleksandra. Przewaga była jednak krótkotrwała i czasowa, gdyż ostrzał z łuków refleksyjnych mimo intensywności nigdy nie mógł trwać zbyt długo. Aleksander celowo, więc osłabił tą część swoich wojsk, narażając się na tym odcinku walk na straty, aby na prawym skrzydle móc skoncentrować większe, silniejsze siły i dokonać przełamania. Konni łucznicy sakijscy mimo, iż liczniejsi po wyczerpaniu strzał wycofali się, nie podejmując walki wręcz z konnicą najemników i hypaspistami. Wymaga zauważenia, że innowacją Aleksandra było ustawienie hypaspistai na lewym skrzydle. We wcześniejszych bitwach nad Granikiem, pod Issos i Gaugamelą osłaniali prawą flankę pezhetairoi, wspomagając hetairoi i sarissophoroi. Biorąc pod uwagę ich dużą mobilność można sądzić, że mieli uderzyć na hippotoxotai, gdyby Ci przerwali ostrzał i skierowali szarżę przeciwko konnicy najemników.
Centrum wojsk Aleksandra stanowiły formacje łuczników kreteńskich, Agrian i peltastów. Agrianie byli lekką piechotą i walczyli jako „akontistai”, czyli oszczepnicy. Konni oszczepnicy (hippakontistai) nie walczyli włóczniami, a Arrian wśród oddziałów prawego skrzydła wymienia „jeźdźców uzbrojonych we włócznie”, co wyklucza ich obecność na tym odcinku. Zastanawiająco brzmią słowa: „ […] Aleksander zaś dodał łucznikom, Agrianom i innym oddziałom lekkozbrojnym, którymi dowodził Balakros, konnicę” (Arr., Anab., IV, 4). Najwyraźniej Macedończyk przemieszał Agrian z konnymi oszczepnikami. Przekonuje o tym wielokrotne stosowanie przez Aleksandra m. in. nad Granikiem i pod Gaugamelą kombinacji piechoty i konnicy. Formację będącą połączeniem jazdy i lekkiej piechoty Arrian nazywał hamippoi. Niekiedy też tworzył formacje piechoty używające koni podczas marszu (dimachai).
Prawe skrzydło tworzyła konnica złożona z trzech hipparchii hetajrów i „wszystkich innych jeźdźców uzbrojonych we włócznie”. Ostatnie sformułowanie Arriana jest bardzo enigmatyczne. Nie wiadomo dokładnie o jakie jednostki chodzi. Niewątpliwie jednak obecność Aleksandra na prawym skrzydle dowodzi ustawienia na nim królewskiej przybocznej gwardii konnej (agemata), którą Macedończyk dowodził osobiście w czasie bitew. Jest rzeczą wielce prawdopodobną, iż flanki hetairoi osłaniała lekka jazda sarissophoroi. Oddziały te były podobnie ustawione nad Granikiem, pod Issos i Gaugamelą. Jazda na prawym skrzydle pod komendą Aleksandra uderzyła na sakijskich katafraktów. Natomiast lekkozbrojna piechota (psiloi) ustawiona w centrum, którą tworzyli łucznicy kreteńscy, Agrianie, peltaści i zmieszani z nimi konni oszczepnicy osłaniała szarżę reszty jazdy. „Psiloi” prowadzili ostrzał, wiążąc walką oddziały konnych łuczników sakijskich. Jak pokazał przebieg bitwy łucznicy kreteńscy w niczym im nie ustępowali, skutecznie odpowiadając na salwy łucznicze, utrzymując pozycje i nie dając się rozbić. Kreteńczycy w razie przerwania ostrzału i ewentualnej szarzy hippotoxotai mieli też wsparcie hamippoi. Stanowisko obok jednostki kreteńskich łuczników zajmowali stanowiący skuteczne wsparcie procarze. Wymaga opisania efektywność procarzy. Wbrew powszechnemu mniemaniu mieli przewagę nad konnymi łucznikami, mając większy zasięg efektywnego ostrzału. Znane są przykłady skutecznego używania procarzy w starożytnych armiach przeciwko konnym łucznikom.
Manewr Aleksandra okazał się skuteczny, gdyż konnica przeciwnika nie mogła okrążyć jego wojsk. Pozbawieni wsparcia konnych łuczników, katafrakci ponieśli sromotną porażkę na prawym skrzydle. Sakowie pod wpływem strat zostali zmuszeni do ucieczki. Uderzenie skoncentrowanej konnicy doprowadziło do rozstrzygnięcia bitwy. Arrian podaje, że straty Saków wyniosły około 1000 wojowników. Do niewoli dostało się ich około 150. Zginął jeden z sakijskich dowódców, Satrakes. Straty Macedończyków i ich sojuszników nie zostały podane!
Bibliografia
Źródła
Arrianus Flavius, Anabasis Alexandri (Greek), Perseus Digital Library, ed. A. G. Roos, Lipsiae 1907.
Curtius Rufus Q.., Historiae Alexandri Magni (Latin), Perseus Digital Library, ed. E. Hedicke, Lipsiae 1908.
Vitruvius Pollio, De architectura (Latin), Perseus Digital Library, ed. F. Krohn, Lipsiae 1912.
