Autor: Damian Szymon Nitecki
„Chronicon Polonorum” („Kronika Polaków”) Janka z Czarnkowa
Sporą wartość ma dla historyków XIV-wieczna „Chronicon Polonorum” („Kronika Polaków”) Janka z Czarnkowa, zawierająca cenne uwagi dotyczące osoby księcia Władysława Białego. Została napisana w języku łacińskim i obejmuje wydarzenia historii Polski z lat 1370-1384. Powstała w latach 1377-1384/6, pod koniec życia Janka z Czarnkowa. Dzieło zaczyna się od opisu śmierci i pogrzebu Kazimierza Wielkiego. Trzy początkowe rozdziały są innego pióra i zostały błędnie dołączone. Kronikę kończy opis lokalnych zdarzeń w Wielkopolsce w 1384 r. Przy jej tworzeniu Janko z Czarnkowa nie posługiwał się źródłami pisanymi. Przedstawiał wydarzenia, których był bezpośrednim świadkiem, lub które znał z relacji uczestników. Pierwotny tytuł kroniki nie jest znany. Tytuł „Chronicon Polonorum” pochodzi z dziewiętnastowiecznego wydania. Nie jest też znany pierwotny początek i prawdopodobny koniec dzieła. Kronika Janka z Czarnkowa zachowała się w dziesięciu kopiach z XV w., w tym we wszystkich kodeksach zawierających „Kronikę Wielką” („Chronica Magna”). Kronika napisana została nieozdobną łaciną, ale narracja jest jednak żywa. Styl jest niejednolity. Istotne fakty sąsiadują z mało ważnymi szczegółami. Obok dynamicznych i plastycznych opisów znajdują się skrótowe, pobieżne relacje zdarzeń i długie wyliczenia (np. dóbr rozdysponowanych po śmierci Kazimierza Wielkiego). Narracja często prowadzona jest w pierwszej osobie, ale są też fragmenty, w których autor pisze o sobie samym w trzeciej osobie. Z tych powodów struktura utworu zbliża się do pamiętnika i kronika bywa traktowana jako pierwszy tego rodzaju utwór w literaturze polskiej. Kronika została przetłumaczona na polski przez Józefa Żerbiłłę w 1905 roku. W XIX w. udowodniono, że trzy pierwsze fragmenty nie pochodzą z kroniki Janka z Czarnkowa, nadal jednak umieszcza się je w dziele, gdyż śmierć Kazimierza Wielkiego i opis uroczystości jest wprowadzeniem do wydarzeń zamieszczonych w dalszych częściach kroniki. Tekst łaciński kroniki można znaleźć w tomie II „Monumenta Poloniae Historica”. Nie istnieje jej krytyczny przekład. Do połowy lat 90. XX w. jedynym dostępnym wydaniem spolszczonym była edycja z 1905 roku. W 1996 r. wznowił ją krakowski Universitas. Wydanie to zostało opatrzone krótką notą na temat autora i wstępem Jerzego Wyrozumskiego. Tłumaczenie zostało poprawione i zaktualizowane przez Marka Kowalskiego. Kolejne wznowienia, już bez zmian w treści, ukazywały się w latach 2001, 2006 i 2009. Nie zawsze zasługuje ona na naszą pełną wiarygodność chociaż jej autor – Janko był współczesnym świadkiem zachodzących wydarzeń. Zdarzenia w kronice ukazane zostały stronniczo, zgodnie z własnymi sympatiami politycznymi autora. Kazimierz Wielki został przedstawiony jako prawdziwy wzór władcy, a czasy Ludwika Węgierskiego – jako okres chaosu i niepewności. Tendencyjnie przedstawione są osoby i zdarzenia bezpośrednio związane z autorem kroniki. Wśród nich należy wskazać konflikt z Zawiszą z Kurozwęk i Mikołajem z Kórnika, a także wydarzenia polityczne m.in. krytyczne sądy na temat Ludwika Węgierskiego oraz działalności Elżbiety Łokietkówny. Dzieło zawiera też informacje o życiu i znaczeniu duchowieństwa tamtego okresu.
Bibliografia
Źródła
Joannis de Czarnkow, Chronicon Polonorum, [w:] Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872; Kronika Janka z Czarnkowa, tłum. J. Żerbiłło, Kraków 1996.
